Malgranda kiel speculo de libereco: eksistencialistoj pri la plej malfacila sento

When ni ramiĝas de malo, ni ne nur sentas malfacilon. Ni renkontas fundamentan veron de nia ekzisto: ni ne estas solaj. Kiu ajn rigardas niujn, kiu ajn valoras niujn, kiu ajn vidas niujn kiel ni ne volas vidi sin. Eksistencialistoj, tiuj severaj filozofoj de libereco kaj respondeco, vidis en malo ne nur emon, sed ĉefilon por kompreni la naturon de la homa ekzisto. Por ili, malo ne estas malpovereco, ne moralaj defektoj, sed ontologia faktoro, kiu revegas nian profundan dependadon de Alia kaj de ni mem. Søren Kierkegaard, Jean-Paul Sartre, Martin Heidegger kaj aliaj pensuloj de tiu direkto esploris malon kiel fenomenon, kiu montras al ni, kiu ni vere estas.

Kierkegaard: malo kiel tremo antaŭ Dio kaj mem

La dana filozofo Søren Kierkegaard, kiu estas kutime nomata la patro de la eksistencialismo, konsideris malon ne kiel socialan senton, sed kiel ekzistencialan staton, kiu estas ligitaj al nia kapablo elekti sin. Por Kierkegaard, malo ne estas reago al aliaj personoj, sed reago al interna sento de nekonveno inter tio, kio ni estas, kaj tio, kio ni devas iĝi. Tiu sento aperas, kiam ni konas sian finitodon, sian dependadon de Dio kaj sian nekapablon plene realigi sian esencecon.

En sia verko «La malsano al morto» Kierkegaard skribas pri la «infinita malsano» de despero, kiu estas nekapablo esti mem. Malo tie estas tre ligitaj al tiu despero: ni malamas sian malpoverecon, sian pekon, sian nekapablon atingi la idealon, kiun ni mem starigis. Tamen, laŭ Kierkegaard, tiu malo povas iĝi vojo al savo. Se ni konas sian malon antaŭ Dio, ni faras unuan paŝon al akirado de veraj kredoj kaj veraj «ioj». Tiel, malo fariĝas ne malbeno, sed invito al transformiĝo.

Interesas, ke Kierkegaard diferencias malon kaj kulpon. Culpo estas reago al specifa ago, malo estas reago al tio, ke la mema homo ne kongruas kun sia idealo. Malo estas pli profunda, ĝi rifuŝiĝas al la esenco de nia ekzisto. Tial ĝi povas esti tiel dolora kaj puriganta.

Sartre: malo kiel renkonto kun Alia

La franca eksistencialisto Jean-Paul Sartre proponis, eble, la plej konatan filozofian koncepton de malo. En sia fundamenta verko «Ekzisto kaj nenio» li konsideras malon kiel fenomenon, kiu aperas nur en la prezenco de Alia. Laŭ Sartre, malo ne estas reago al la transverso de abstrakta moralo, sed direktaj rezulto de tio, ke ni estas vidian. Ni povas fari ion ajn sole, kaj ne senti malon. Tamen, kiam iu rigardas niun, ni komencas vidi sin per la okuloj de tiu persono, kaj tiu rigardo povas iĝi fonto de profunda malfacilulo.

Sartre citas faman ekzemplon: homo, kiu esploras per klavringo. Kiam li estas sole, li simple agoas. Tamen, kiam li aŭdas paŝojn en la koridoro, li komprenas, ke li estas vidata, kaj tuj sentas malon. Kial? Ĉar li vidas sin kiel Alia vidas lin: kiel esploranto, kiel «homo, kiu esploras’. Tio ne estas simple la opino de Alia, sed objektivigo. Laŭ Sartre, malo estas konsciemo, ke mi estas objekto por Alia, kaj ke mia ekzisto dependas de lia rigardo.

La rigardo de Alia, laŭ Sartre, ne nur ŝanĝas nian vidon de sin, sed ŝanĝas ankaŭ nian ekziston. Ni ne plu povas esti «simple mem’, ni fariĝas tiu, kion Alia vidas. Malo ne estas simple emocio, sed ekzistenciala angosto pri tio, ke ni ne kontrolas kiel ni estas vidataj, kaj ke nia libereco estas limigita de la libereco de aliaj. En tiu sense, malo ne estas malpovereco, sed pruvo, ke ni ne povas ekzisti izolate. Ni ĉiam troviĝas en spaco de la vidoj de aliaj homoj, kaj malo estas prezo por tiu socia ligo.

Heidegger kaj Jaspers: malo kiel perdo de autentikeco

Malgraŭ ke Martin Heidegger ne uzis la terminon «malo’ tiel ofte kiel Sartre, lia koncepto «das Man’ (senpersono, komuna) kaj «vera ekzisto’ estas tre ligitaj al la fenomeno de malo. Heidegger asertas, ke ni vivas en stato de «falado’, kiam ni ne estas mem, sed submetiĝas al komuna normoj kaj standardoj. Malo aperas, kiam ni sentas, ke ni ne kongruas kun tiuj normoj, aŭ kiam ni subite konas, ke nia vivo ne estas nia propra vivo, sed vivo, decidita de aliaj. En tiu okazo, malo estas signo de tio, ke ni perdis sin en la maso kaj nun devas pagi por tio la sento de neaŭtentikeco.

Carl Jaspers, alia granda eksistencialisto, esploris malon en konteksto de «limaj situacioj’ — momentoj, kiam ni renkontas la limojn de nia ekzisto: morto, sufero, kulpo. En tiuj situacioj, malo povas esti katalizilo, kiu kondukas ni el la kutima rutino kaj devigas ni rifloni pri tio, kio ni vere estas. Laŭ Jaspers, malo revegas nian maldefektecon, sed ĉar ĝi estas tiel, ĝi malfermas vojon al veraj ekzisto. Ni malamas ne nur niajn agojn, sed ankaŭ nian limitecon, kaj tiu konsciemo povas esti komenco de vojo al memkonatiĝo.

Malo kaj libereco: paradokso de eksistencialisma etiko

Unu el la ĉefaj paradoksoj de eksistencialisma kompreno de malo estas, ke malo samtempe limigas nian liberecon kaj konfirmas ĝin. De unu flanko, malo ligas niun al Alia, devigas niun konsideri liajn vidpunktojn, liajn valorigojn, liajn potencojn. Ni ne povas simple ignori la vidpunkton de Alia, ĉar tiu vidpunkto konstituas nian ekziston. Tamen, malo estas pruvo de tio, ke ni ne estas simple objektoj. Ni ne estas simple aferoj, kiuj estas manipuleblaj. Ni estas bestoj, kiuj sentas malon, kaj tial ni konas sin kaj nian respondecon.

En tiu konsciemo, laŭ eksistencialistoj, estas nia vojo al libereco. Ni povas permesi al malo paraliza niun, aŭ ni povas uzi ĝin kiel impulson al ŝanĝiĝi. Ekzemple, Sartre asertas, ke ni ne devas permesi al la vidpunkto de Alia komplete determini niun. Ni ĉiam povas elekti, kiel interpreti tiun vidpunkton. Ni povas diri: «Jes, mi esploris per klavringo, sed tio ne determinas min kiel personon. Mi povas ŝanĝi mian konduton, iĝi alia’. En tiu elekto troviĝas nia libereco.

Malo en la moderna mondo: eksistencialisma vidpunkto

En la moderna epoko de soci retejoj kaj tuta taga observado, la ideoj de la eksistencialistoj pri malo fariĝas ĉefe aktualaj. La vidpunkto de Alia, pri kiu skribis Sartre, hodiaŭ estas multobligita. Ni ne nur vidas, ke ni estas vidataj, sed ni konas, ke ni povas esti vidataj de miliardoj, kaj ni ne scias, kiu precise. Tio kreas novan nivelon de malo: ni komencas malami aferojn, pri kiuj ni antaŭe ne pensis, ĉar ni timas, ke iu, kiu ni ne konas, povas juĝi niun.

Tamen, la eksistencialisma alproach donas al ni ilon por labori kun tiu malo. Ĝi memorigas niun, ke malo ne estas objektiva realo, sed rezulto de nia percepto de la vidpunkto de Alia. Se ni povas koni, ke tiu vidpunkto ne determinas niun komplete, se ni povas elekti, kiel respondi al ĝi, ni povas liberigi sin el ĝia tiranio. Malo ne forviŝos, sed ĝi ne plu estos nia ĝuĝisto.

Fin.

La eksistencialismaj filozofoj vidis en malo ne nur kiel malgranda sento, sed kiel unu el la plej profundaj ekspresioj de la homa ekzisto. Malo ligas niun al aliaj, limigas nian liberecon kaj samtempe malfermas vojon al ĝi. Ĝi memorigas niun, ke ni ĉiam troviĝas en rilatoj kun Alia, kaj ke nia identeco formiĝas ne nur en nia internaj spacoj, sed ankaŭ en la spaco inter ni kaj aliaj. Kaj kvankam malo povas esti dolora, ĝi ankaŭ povas esti fonto de saĝo. Tra malo ni lernas pri niaj limoj, pri niaj deziroj kaj timoj. Tra malo ni lernas esti mem. Kaj en tiu sense, malo ne estas malamiko, sed instruisto. La plej rigora, la plej postulanta, sed ankaŭ la plej sincere el ĉiuj.

Permanent link to this publication: