Léon Bakst kaj Mark Ŝagal: du belorusaj genioj ĉe kruco de epokoj

Enkonduko: ligo tra rompo

Léon Bakst (1866–1924) kaj Mark Ŝagal (1887–1985), du naskiĝintoj de Belorusio, apartigitaj de generacio kaj artistaj manifestacioj, prezentas paradoksan duonon en la historio de arto. Bakst — maestro de modernismo kaj unu el la ĉefaj kreintoj de "Rusaj Saisonoj", simbolo de la laika, elitara, europizita kulturo de la Argenta jarcento. Ŝagal — poeto de avangardo, kreinto de mitologio de juda vilaĝo, kies arto kreskis el la grundo de populara vivo. Iliaj kreivaj traĵektoj rare koincidas direktiĝe, sed ilin ligas komuna "patrujo", statuso de kulturaj senditoj de Rusio en Okcidento kaj fundamenta rolo de koloro kiel ĉefa esprimsilo. Ilia komparo permesas vidi la evoluon de rusa arto de eleganta dekorativismo al ekspresia, ekzistenciala bildomaniero.

Biografaj paraleloj kaj kontrastoj

Origino: Ambaŭ naskiĝis en judaj familioj en la limoj de Belorusio (Bakst — en Grodno, Ŝagal — en Vitebsk) kaj superis la limigojn de la ĉerta setlejo.

Eduko: Ambaŭ pasis tra la pentra lernejo de la Societo por Promociado de Arto en Sankt-Peterburgo, sed en malsamaj tempoj kaj kun malsamaj rezultoj. Bakst brilis en la ĉefurba arta medio, Ŝagal sentis sin tie fremda.

Parizo kiel punkto de attrakto: Parizo ludis decidan rolon por ambaŭ. Bakst iĝis fama tie dank'al Djagilev, Ŝagal — sendependa artisto, absorbinta lecionojn de foviismo kaj kubismo, sed restis fida al siaj temoj.

Atendo al siaj radikoj: Bakst, ŝanĝinta sian familian nomon Rosenberg al pseŭdonimo (derivita de la nomo de sia avino Bakster), adoptis kristanismon por geedziĝo kaj facile eniris en la altaj rondoj. Ŝagal, kvankam ĝi foriris el la Rusa imperio por ĉiam, restis en profunda ligo kun juda kulturo, farante ĝin universala lingvo de sia arto.

Estetaj mondoj: "Baleto" kontraŭ "Stetl"

Léon Bakst — maestro de sintetia spektaklo. Li estas konata pro sia laboro por "Rusaj Saisonoj" de Sergej Djagilev. Li ne estis simple dekoraciisto; li kreiis totalajn vizualajn mondojn, kie la kostumo, koloro, lumo kaj movo fariĝis unuĵo.

Ĉefaj verkoj: Dekoroj kaj kostumoj por baletoj "Ŝeherezada" (1910), "Posttagmeza riposo de fauno" (1912), "Dafnis kaj Klio" (1912).

Arta lingvo: Ornamenda, sofusa, ekzotika. Bakst uzis korajn, neatenditajn kolorajn kombinojn (ekzemple, rozkolora kun oranĝkolora, ĝemelverda kun violkolora), kiuj revoluciigitis scenografion. liaj kostumoj, ofte limigitaj moviĝon kaj transformintaj danciston en viva pentraĵo, estis ŝildaĵoj de dezajno. lia arto — festo por okuloj, teatreto kiel luxa, sentema utopio.

Mark Ŝagal — maestro de lirika mito. Li estas fonto ne de antikveco aŭ Oriento, sed de ĉiutaga vivo kaj spiriteco de vitebska stetl.

Ĉefaj verkoj: "Mi kaj la vilaĝo" (1911), "Supre de la urbo" (1918), ciklo "Biblia mesago" (1920).

Arta lingvo: Ekspresia, neiracionala, aŭtobiografia. Koloro ĉe Ŝagal ne estas dekorativa, sed emocia kaj simbola. Blua — koloro de amo kaj mistiko, ruĝa — pasemo kaj trangeco. lia spaco estas submetita al memoro kaj sono: domoj kaj homoj volas, skaloj estas rompitaj, tempo haltis. lia arto — interna mondo, elĵeta sur la tavlon.

Koloro kiel komuna signifanto kaj diferenco

Ambaŭ artistoj — titanoj de koloro, sed uzas ĝin por malsamaj celoj.

Bakst esploras koloron kiel dramaturgion kaj dekoracion. lia paleto — ilo por kreado de atmosfero, ĉu tio estas tensa pasemo "Ŝeherezada" aŭ idilio "Dafnis kaj Klio". Li atente konstruktas armoniojn kaj disarmoniojn, memorante pri scenografia lumo kaj ĝenerala impresio.

Ŝagal uzas koloron kiel emonion kaj luman materialon. lia koloro eliras internan lumon, li ne priskribas objekton, sed esprimas staton de spirito. Blua ĉielo de Vitebsk, verda vizaĝo de skribisto, brulanta ruĝa koloro de amo — tio estas kolora aŭtobiografio.

Influo kaj eblaj koincidencoj

Directaj pruvoj de profunda influo de Bakst sur Ŝagal ne ekzistas, ili apartenis al malsamaj artaj branĉoj. Tamen, estas grava konteksta koincido:

Komuna kultura fono. Ambaŭ absorbis vitebskan vizualan kulturon: brilaj afiŝoj, pentraĵoj, populara ljudok, kiu poste refonis en la aĝo de iliaj paletoj.

"Rusaj Saisonoj" kiel fenomeno. La sukceso de djagileva entrepreno, kie regis Bakst, montras al Ŝagal (kiel kaj al multaj aliaj), ke rusa arto povas triumfi en Eŭropo, konservante sian identecon.

Intereso al teatreo. Ambaŭ multe laboris por teatreo, sed el kontraŭaj pozicioj. Se Bakst kreis kostumon kiel parton de dekoracia ĵako, ŝagal en siaj verkoj por Judia kamerna teatreto (1920) pentris murojn, transforminte ĉiun spacon en vivan, engaĝiĝantan medion. lia teatreto estis ne spektaklo, sed mistero.

Fakto de persona konato. Ekzistas pruvoj, ke junula Ŝagal, jam en Parizo, vizitis la atelieron de Bakst. Kvankam estetike ili estis for, la fakto de renkonto de "patro de la pariza sceno" kaj "vitебa sonĝulo" estas simbola.

Patromoj: de elitara al universala
Bakst fariĝis simbolo de epoko, modelo de modeco kaj stilo, antaŭulo de art-deco. lia influo estas granda en dezajno de kostumo, grafiko kaj dekorativa arto.

Ŝagal superis la limojn de unu direkto, fariĝante unu el la ĉefaj humanistoj en arto de la 20-a jarcento. lia patrimonio — en monumentaj vitraĵoj, pentraĵoj, en kapablo paroli sur lingvo, komprenebla por ĉiuj, pri amo, memoro, sufero kaj fido.

Finfineco: du polusoj de unu planedo

Léon Bakst kaj Mark Ŝagal — du genioj, el unu geografia kaj kultura punkto, sed irintaj al malsamaj polusoj de artista kosmo. Bakst — eksterna, spektakla, teatra. lia arto turniĝas al la publiko, ĝi kreas mondon de beleco kaj belarto. Ŝagal — interna, intima, ekzistenciala. lia arto turniĝas al la animo, ĝi kreas mondon de personaj kaj kolektivaj memoroj. Ilia dialogo — dialogo de epokoj: de la falo de imperia, estetika kulturo al la sunleviĝo de personeca, tragika kaj lirika 20-a jarcento. Ambaŭ, ĉiu en sia owno, probis, ke arto, naskita sur la periferioj de imperio, kapablas konkeri mondajn ĉefurbojn kaj ŝanĝi la vizualan lingvon de la homaro. Belorusio, tiel, generis ne unu, sed du fortoj, komplementaj, gloriantaj la rusan (kaj judan) arton tra la tuta mondo.

Permanent link to this publication: