Post la Dua Mondaj Milito Germanu estis ruina. Sed la ĉefaj detruoj estis nevideblaj — ili estis en la kapoj de milionoj da germanoj. Kiel vivi plu, sciantaj pri koncentrejoj, pri la teroroj faritaj en la nomo de la popolo? La kolektiva kulpemo ne estas spontana fenomeno, sed celintence formita politiko. La ŝtato, la eklezio, la intelektularo kaj la aliancanoj dum jardekoj enmetis en la konsciencoj de la germanoj la penson: «Vi estas kulpaj. Ne nazistoj, ne Hitler — vi». Ĉi artikolo temas pri kiel la kulpemo iĝis ilo por demokratigo, psikoterapio de la nacio kaj ĝia ekonomia miraklo.

Nullaj horoj: negado kaj ŝoko

En 1945, la plejmulto da germanoj ne sentis kulpemon. Ili sentis sin viktimoj: bombadoj, okupacio, forigo el orientaj teritorioj. La nazia propaganda dum jardekoj fiksis pri «kulturtregistoj» kaj «monda konspiro». Tial aŭdi de aliancanoj «vi estas respondecaj por la Holokausto» estis ŝoko. Enketoj de 1946 montris: nur 7% da germanoj agnoskis sian kulpemon por la milito, 33% pensis, ke ĉiuj popoloj estas kulpaj egalmaniere, la restantaj akuzis Hitler kaj sian krucon. La unua reago estis defenda: «ni ne sciiĝis», «ni estis misinfamigitaj», «la armeo batalis honeste». Tiu kognativa dissonanco bezonis solvon.

Dekomunigo kaj unuaj paŝoj

La aliancanoj komencis per forta dekomunigo: enketoj, procesoj, malpermeso de profesioj. Tio estis ekstera pugno. Sed pli grava estis la kultura politiko. Kinejoj montris dokumentajn filmojn pri koncentrejoj («Die Todesmühlen», «Nürnberga Proceso»). La loĝantoj de urboj apud koncentrejoj estis devigitaj vidi montojn da korpoj. En skoloj estis enkondukita obligaj lecionoj pri historio de naciismo. Tio rompis la murojn de negado. Sed la reala ŝanĝo okazis pli malfrue — kiam mem la germanoj komencis paroli pri kulpemo.

Rolo de la eklezio kaj la intelektularo

En 1945, pastroj kaj teologoj eldonis la «Stutgarta deklaro pri kulpemo» (Stuttgarter Schuldbekenntnis), kie la Evangelia Eklezio agnoskis, ke «ni kaŭzis suferojn al multaj popoloj kaj landoj». Tio estis forta signalo. La Katolika Eklezio esprimiĝis pli malfrue. La intelektularo: la filozofo Karl Jaspers en 1946 publikigis verkon «La demando pri kulpemo», kie li disigis la kulpemon en kriman, politikan, moralan kaj metafizikan. Li konvinkis: oni ne povas ŝuldi ĉion al Hitler, ĉiu civitano portis parton de respondeco — voĉdonis, pagis impostojn, silentis. Tiuj ideas iĝis bazo por skolaj lernolibroj kaj publikaj diskutoj.

Generacio de 68: infanoj iras al barikadoj

La fino de la 1960-aj jaroj estis klava momento. La infanoj de nazistoj, naskitaj en la 1940-aj jaroj, kreskis. Ili komencis demandi al siaj gepatroj: «Ĉu vi sciiĝis pri koncentrejoj?», «Kial vi silentis?». La konfliktoj inter generacioj estis krudaj. En universitatoj de Germanu okazis protestoj kontraŭ aŭtoritarismo, kontraŭ nekonfesintaj profesoroj-nazistoj. La junularo postulis «konfronton kun la pasinto» (Vergangenheitsbewältigung). Tiam la kulpemo iĝis ne eksteren impostita, sed internen. Multaj forlasis siajn gepatrojn, iris al maldekstraj movoj. Tio estis dolora, sed necesa.

Instutualigo de memoro

En la 1980-aj kaj 1990-aj jaroj la ŝtato kreiis memoran infrastrukturon: memoriloj en Dachau, Buchenwald, Sachsenhausen. Estis malfermitaj arkivoj, eldonitaj miloj da vidmalkovroj. En skoloj iĝis obligaj ekzercadoj en eksaj koncentrejoj. Estis kreita la «Fondo por memoro de viktimoj de la Holokausto». En 2005 malfermitis la Memorilo por murditaj judoj de Eŭropo en Berlino. La ŝtato ne nur ne malhelpis la formadon de la kulpemo, sed ankaŭ subvencis ĝin. Tio estas unika ekzemplo, kiam potenco subtenas nacian memkulpigon (en sana signifo) por kompensi.

Krizo de normaligo

En la 1990-aj kaj 2000-aj jaroj kelkaj historistoj (Ernst Nolte, Michael Stürmer) provis «normaligi» la nazian pasinton, parolis pri «komparo de suferoj» (de germanoj kaj judoj). Tio kaŭzis tumultajn debatojn. La «historiistoj konflikto» (Historikerstreit) montris, ke la kulpemo ankoraŭ ne estis atavismo, ĝi devas esti defendata. La plejmulto de la societo malakceptis provojn de raelivigo de la Holokausto. La konsenso restis: Germanu portas specialan respondecon. La ĉefministroj — de Brandt (kiu kuniĝis sur kolen en Varsovio) ĝis Merkel — daŭris la linion de peko.

Psikologiaj sekvoj por germanoj

La formado de la kulpemo je ŝtata nivelo havis duoblan efikon. Unuflanke, ĝi kaŭzis kronikan angston, senton de subpremo ĉe kelkaj germanoj, ĉefe ĉe maldekstraj intelektularoj. Aperis la termino «germana tristemo» (deutsche Angst). De alia flanko, ĝi permesis al Germanu iĝi «normala» lando, ne timante revanšizmon. La germanoj lernis esti honorosaj pri sia peko. Enketoj de la 2020-aj jaroj montris: la plejmulto da germanoj kredas, ke la kulpemo antaŭ la viktimoj de nazismo devas resti kaj esti transdonita al la venontaj generacioj. Tio ne estas masohismo, sed konscia pozicio.

Komparo kun Japanu kaj aliaj landoj

Malgraŭ Germanu, Japanu ne faris plenan «konfronton kun la pasinto». La militkulpuloj restis en potenco, la imperiestro ne abdikis, la lernolibroj prilaboras agresion. Tial la kulpemo ĉe japanoj restis sur nivelo de negado. Tio kaŭzis tensiojn en rilatoj kun Ĉinio kaj Koreio. Germanu, traĵe sed honeste pasinte, estis kapabla fariĝi gvidanto de la Eŭropa Unio. Tio pravigas: la kolektiva peko ne estas malforto, sed forto.

Modernaj defioj: migrado kaj nova kulpemo

En la 2020-aj jaroj en Germanu aperis nova diskurso de kulpemo — kulpemo antaŭ rifugintoj kaj koloniismo. Tamen ĝi ne havas tiun profundon, kiel la kulpemo por la Holokausto. Kelkaj dekstraj politikistoj apelas al «malŝargi la kulpemon», turni la paĝon. Tamen la ŝtata politiko restas neŝanĝinta: en skoloj daŭre studas naciismon, memoriloj ricevas financajn subvenciojn. La lecionoj de historio estis lernitaj: sen konsciemo de kulpemo ne estas demokratio.

La formado de la kulpemo je ŝtata nivelo estas unika germana eksperimento. Ĝi kostis animajn fortojn, krizojn, frakojn de familioj. Tamen ĝi permesis al la nacio ne iris en sian propran teroro. Hodiaŭ Germanu estas unu el la plej pacemaj landoj en la mondo. Kaj en tio estas ĝia honoro. Honoro, miksaĵo de cindroj.

Permanent link to this publication: